23e zondag (2025) Brief aan Filemon
Marcel Braekers
Openingslied 569 die mij getrokken
Begroeting
Heeft ons geloof invloed op de politieke keuzes die we maken? Waarschijnlijk zullen jullie allemaal bevestigend antwoorden, maar ik vind het toch een ingewikkelde zaak. Politiek heeft altijd te maken met de praktische organisatie van de samenleving, de polis die moet functioneren en waarbij soms moeilijke afwegingen moeten worden gemaakt of beslissingen worden genomen die ethisch niet helemaal correct zijn. Geloven daarentegen heeft evident te maken met het dagelijkse leven, maar blijft ook steeds iets van de utopie, het gedroomde leven behouden. Vanuit je geloof kan je vandaag volmondig protesteren tegen het gewelddadig optreden van het Joodse leger in Gaza. Of je kan Kagame veroordelen voor zijn gemene uitbuiting van de bevolking in Oost-Congo, de vernedering van vrouwen door het Iraanse regime, enz. Veel moeilijker vind ik het om stelling in te nemen als het over samenlevingssystemen gaat of over economische modellen. Is het communisme verkeerd, wat te denken van het neokapitalisme? Je moet al heel wat in huis hebben om bij een reactie niet te vervallen in slogans. En toch hebben we de plicht om niet te zwijgen, om vanuit een doordachte naïviteit aandacht te vragen voor wat versteend is, waar onrecht plaats heeft, enz.
Ik besef heel goed hoe ik hier vragen oproep waarop ik geen antwoord heb daarbij beseffend dat meerderen onder jullie daarover veel meer zinnige dingen hebben te zeggen. Maar het thema kwam op mijn bord naar aanleiding van de tweede lezing van deze zondag. Die gaat over de brief die Paulus schreef aan Filemon en waarin hij de vrijlating van de slaaf Onesimus vraagt. De kwestie is helemaal niet onschuldig, want het systeem van slavendom was de basis van de Griekse en Romeinse samenleving. Paulus waagt zich op glad ijs, maar als je er nog andere teksten van hem bij haalt, dan blijkt pas hoe ver rijkend hij dacht over een nieuwe samenleving.
Lied 125 gedenk ons hier bijeen
Gebed
Laat uw ontferming
Groter zijn
Dan onze zorgen,
Onze onmacht en onwil.
Laat uw belofte
Niet verbleken
Tussen onze eigen sterren,
Niet verstommen
Onder ons rumoer.
Laat uw roepen
Gehoord worden,
Ook als wij
Enkel aanzien
Wat voor ogen is.
Laat uw trouw blijken,
Waar wij ons voeden
Met wrok en teleurstelling.
Doe ons reikhalzen
Naar uw ontferming,
Naar uw belofte
Naar uw trouw. (S. de Vries, Het rijk alleen p. 213)
Inleiding op de lezing
Zo dadelijk wordt de brief gelezen die Paulus schreef aan Filemon. Misschien enkele woorden inleiding. Paulus leefde als gevangene in Rome, maar gezien zijn status van Romeinse burger genoot hij enige vrijheid en bleef hij missionair verder werken. Zo komt op een dag een gevluchte slaaf naar hem en zoekt hij bescherming bij Paulus. De man, Onesimus, bekeert zich tot Christus en is voor Paulus een belangrijke steun. Toch besluit hij Onesimus terug te sturen naar zijn meester in de hoop dat die hem vrij laat zodat Onesimus Paulus voortaan kan helpen als een vrij man.
Brief van Paulus aan Filemon
Lied 576 al wat een mens te kennen zoekt
Homilie
Paulus schrijft een brief aan Filemon en Apfia. Men vermoedt dat hij het hoofd van de geloofsgemeente was waar ook Onesimus leefde. Paulus wil Filemon onder druk zetten om aan deze slaaf de vrijheid te geven.
Onesimus was gevlucht, maar waarom staat nergens vermeld, enkel dat hij iets verschuldigd is. Pas in de 3e eeuw is het Chrysotomos die zegt dat Onesimus een diefstal had gepleegd en dreigde opgepakt te worden. Dat was een verdenking die velen goed uitkwam. Tot de tijd van Constantijn behoorde een groot aantal gevluchte slaven of verpauperde boeren tot het christendom. Zij herkenden zich in de liefdevolle zorg van Paulus terwijl de gegoede burgers graag de interpretatie van Chrysotomos aannamen, zodat ze niet teveel respect voor hun slaven moesten hebben. Het is interessant te lezen hoe ook in de 19e eeuw deze interpretatie in de Verenigde Staten veel aanhang vond waar de zwarte bevolking als slaven werd behandeld. Voor de blanken was het weer eens een bewijs dat alle zwarten dieven waren.
Wat Paulus hier schrijft, betekende in die tijd een ware revolutie. De Griekse en Romeinse samenleving steunden op het systeem van het slavendom. Het ging Paulus niet alleen om deze ene man die voor hem een steun was. Enkele jaren later schrijft hij in de brief aan de Galaten:
U allen die door de doop één met Christus bent geworden, hebt u met Christus bekleed. Er zijn geen Joden of Grieken meer, slaven of vrijen, mannen of vrouwen – u bent allen één in Christus Jezus.
Dit was een politieke daad van formaat. Het is interessant om lezen hoe in de latere pastorale brieven die niet van Paulus zijn maar onder zijn naam werden gepubliceerd, hoe daarin de slavernij weer wordt erkend en meesters worden opgeroepen respect voor de slaven te hebben, terwijl de slaven worden aangemaand hun meesters te dienen. Het toont maar hoe revolutionair de ideeën van Paulus waren en hoe moeilijk zijn ideeën doordrongen.
Het brengt me terug bij de vraag die ik in de inleiding stelde: mag of moet de kerk soms politieke uitspraken doen of is zij enkel met de dogmatische inhoud van het geloof bezig? U herinnert zich nog wel hoe paus Johannes-Paulus II en zijn rechterhand Jozef Ratzinger de Zuid-Amerikaanse bevrijdingstheologen veroordeelden, omdat ze volgens hen communisten waren, terwijl ze enkel opkwamen voor tot slaven gedegradeerde mensen. Leonardo Boff zei het ooit kernachtig: “Toen ik brood gaf aan de armen werd ik als een heilige gezien. Maar toen ik de vraag stelde hoe het kwam dat die armen geen brood hadden, werd ik gezien als een communist”. Of het geloof zich veel moet bemoeien met politiek weet ik niet goed. Maar het is zeker onze heilige plicht om ons te verzetten tegen elke vorm van onrecht, om te roepen daar waar mensen worden vernederd of vernietigd ook als dat politieke gevolgen heeft. Ik hoop dat onze nieuwe paus, die de sprekende naam van Leo koos, in de volgende tijd durft stelling te nemen.
Groot dankgebed 158 gij die mij aankijkt
Na de communie 570 gezegend die de wereld schept
