2e zondag van de Advent (2025):“Ziek, arm, uitgesloten en uitverkoren”
Themaviering Welzijnszorg - Filosofenfontein 7 december 2025
Ides Nicaise
Verwelkoming en kruisteken
Welzijnszorg nodigt ons uit tot een bezinning over een niet-alledaags thema: de relatie tussen armoede en gezondheid. Armoede ondermijnt de gezondheid, en ziekte dreigt je nog dieper in armoede te doen wegzinken. Onze Belgische welvaartsstaat was op dat vlak één van de sterkste ter wereld, maar stilaan glijden we af naar een systeem met twee sporen: een spoor waar je snel en goed verzorgd wordt bij niet-geconventioneerde artsen, soms peperduur, en een spoor waar je maandenlang moet wachten op hulp, terwijl de klachten verzwaren. Chronisch zieken voelen zich ook steeds meer geviseerd omdat de overheid hen terug aan het werk wil, wat voor velen niet haalbaar is. Vooral mensen met een psychische problematiek voelen de druk verzwaren. Welzijnszorg roept ons op tot begrip en solidariteit, daar waar we kunnen.
Als centrale lezing voor deze viering beluisteren we het verhaal van de genezing van de blindgeborene, uit hoofdstuk 9 van het Johannesevangelie. Zoals veel evangelieteksten gaat het om een verhaal met meerdere ‘lagen’: een christologische laag, waarin Jezus zich profileert als het Licht voor de wereld, en een sociaal-ethische laag, waarin hij het opneemt voor mensen in de rand van de samenleving, en zij als het ware de herauten worden van het Rijk Gods. De blindgeborene ziet het licht. Jezus is het Licht. Wij zegenen elkaar met licht met lied 196 en bidden vervolgens samen het openingsgebed.
Lied 196: Met vrede gegroet en gezegend met licht
Openingsgebed (H. Oosterhuis, naar Genesis I: 1-5)
Gij in uw grenzeloos licht
Als wij bestaan voor u
Als gij ons hoort en ziet
deze mensen die hier zijn
Die U roepen: wie zijt Gij
eeuwige, levende God
Als Gij ons hebt gemaakt
zoals Gij licht hebt gemaakt
Zoals Gij nacht hebt gemaakt
aarde, en deze dag
Zegen ons dan met uw licht
met het licht van uw ogen.
Inleiding op evangelie
Van bij de aanvang van het verhaal van de blindgeborene valt op hoezeer ziekte en handicap in de Joodse cultuur van toen opgevat werden als een vergelding van God voor zonden van de ouders of zelfs voorouders van de betrokkene. Dat stigma kreeg je er dan nog eens extra bij. Het bepaalde meteen ook je maatschappelijke positie. Je moest bedelen, je werd afgesnauwd als men jou te opdringerig vond, je werd uitgesloten. Denk ook aan de regels die golden voor melaatsen die buiten het dorp moesten leven en vanop afstand roepen dat ze onrein waren.
Als Jezus dan de blindgeborene geneest bevrijdt hij hem dus niet alleen van een lichamelijke kwaal. Hij doorbreekt ook vastgeroeste sociale structuren. Hij plaatst de man meteen weer in het centrum van de lokale gemeenschap. De omstaanders herkennen hem nauwelijks, ze zijn de kluts kwijt, kunnen hun ogen niet geloven.
1e deel evangelie: Joh.9:1-12
Commentaar
Erkenning van de zieke mens in zijn volle waardigheid is hier misschien wel de essentie van genezing. Een paar weken geleden trokken we met een 50-tal mensen op vormingsreis naar Rome en Assisi, waar we onder andere het leven van de Heilige Franciscus herdachten. Ter hoogte van de Capella Maddalena was Franciscus op zekere dag te paard maar kwam hij plots oog in oog te staan met een man die zwaar aangetast was en zelfs – zo staat het geschreven – weerzinwekkend slecht rook. Franciscus overmande zichzelf, zo luidt het verhaal, en kuste de zieke hand van de melaatse. Achteraf voelde hij zich alsof hij Christus gekust had en werd hij vervuld van vreugde. Van de melaatse zelf weten we verder niets, hij verdwijnt zelfs uit beeld en ik heb bij dit vrome verhaal wel wat kritische bedenkingen, maar wat ik wel ongelooflijk sterk vind is het onvoorwaardelijke, passionele respect van Franciscus voor de waardigheid van die afschuwelijk lijdende medemens. Dat moet ook de houding van Jezus geweest zijn tegenover alle lijdende en verworpen mensen die hij op zijn weg tegenkwam.
Aansluitend bij dat verhaal van Sint-Franciscus vertelde één van de mede-reizigers, een huisarts uit Brussel, hoe zij in Molenbeek consultaties houdt en vaak patiënten over de vloer krijgt die geen ziekteverzekering hebben, en bovendien naast hun medische klachten ook vaak advies vroegen over administratieve en sociale problemen. Soms, zo vertelde de arts, moest ik wel opletten want eindigde mijn maand met meer kosten dan inkomsten. Zij huisvest in haar ruime privéwoning ook nog eens gratis 6 Syrische vluchtelingen.
Ik vroeg ook aan een paar mensen uit onze gemeenschap of zij ervaringen wilden delen van een behandeling die nieuw leven mogelijk maakte. Twee vrienden brachten verhalen aan over mensen die zij geholpen hadden: de ene van een verslaving verlost, de andere genezen van een levensbedreigende fysieke aandoening. Beide verhalen hebben gemeen dat patiënten niet alleen genezen van een kwaal maar ook als persoon een nieuwe toekomst opbouwen en hun rol opnieuw kunnen opnemen voor hun kinderen en kleinkinderen. Mensen uit de marge halen: het heeft vele facetten: fysiek, psychisch, sociaal. In het evangelie het krijgt nog een religieuze betekenis in de bevrijdende confrontatie met Jezus, die Licht wil zijn voor de wereld.
En toch eindigt dit eerste deel van het verhaal van de blindgeborene een beetje in het ongewisse: de man is wel genezen, maar er hangt elektriciteit in de lucht. Ongeloof, argwaan zelfs en spanning. Maar eerst zingen we Lied 573.
Lied 573 Hij die de blinden weer liet zien
2e deel evangelie: Joh.9:13-41
Commentaar
Een eerste beschouwing.
In deze passage hoorden we op pijnlijke wijze hoe de sociale uitsluiting stand houdt, zelfs na genezing van de blindgeborene: de gemeenschap accepteert niet dat deze man gerehabiliteerd wordt. Zelfs zijn ouders durven het niet voor hem opnemen uit schrik uit de synagoge gebannen te worden. En hoe overtuigder de blindgeborene zelf zijn geloof in Jezus uitschreeuwt, des te hardnekkiger sluiten de Farizeeën hem uit. Als je deze passage leest vanuit bevrijdingstheologisch perspectief, merk je hoe diep de armenhaat soms ingebakken zat in het Joodse religieuze establishment: “in zonden ben je geboren, zo groot als je bent, en jij wilt ons de les lezen? Toen wierpen ze hem buiten”.
De tekst heeft weinig aan actualiteitswaarde verloren. De stigmatisering van kwetsbare groepen neemt zienderogen toe, en het beleid wordt steeds harder: denk aan de maatregelen tegenover langdurig werklozen en zieken, asielzoekers en daklozen. Het verschil is nu gelukkig wel dat de kerken het meestal – in woord en daad - voor deze groepen opnemen. Dat is dan de historische impact van figuren zoals Jezus, die telkenmale radicaal de kant koos van mensen in de rand van de samenleving.
Een tweede beschouwing.
In de ontknoping van deze evangelietekst krijgt het begrip blindheid een figuurlijke betekenis en staat het voor zonde, terwijl licht staat voor de figuur van Jezus, Verlosser en Woord van God. De verrassing is dat de blindgeborene nu het licht ziet en dus volledig vrijgepleit is van zonde, terwijl de omstaanders die hem - en Jezus met hem – blijven uitsluiten, als zondaars en blinden bestempeld worden. Dit werpt een ander licht op zonde: het gaat hier niet zozeer (of niet alleen) om individuele overtredingen op bepaalde geboden of verboden, maar om zondige culturen, ideologieën die bepaalde kwetsbare groepen in de samenleving marginaliseren en ontmenselijken. Jezus ontmaskert die ‘maatschappelijke zonde’ en zet precies al deze meest kwetsbaren in het middelpunt van Gods liefde.
Laten we even onze eigen ogen open trekken: de reportage van Christophe Deborsu over langdurig zieken en werklozen in Wallonië ‘Tous fraudeurs?’ zindert nog steeds na in het publieke debat en tot bij onze politici. Natuurlijk moeten misbruiken aangepakt worden, maar het lijkt wel of alle sociale uitkeringstrekkers nu plots misbruikers geworden zijn. Er worden bijna dagelijks nieuwe beperkingen en sancties uitgevaardigd op leeflonen, werkloosheidsuitkeringen, leeflonen, sociale huurprijzen, opvang van asielzoekers en daklozen. Marcel vertelde me dat hij vele jaren geleden al diepte-interviews deed met langdurig zieke mensen en hoe het hem opviel dat zelfs mensen die objectief gesproken toeleidbaar waren naar werk, in feite door het systeem zelf ziek gehouden werden. Kortom, moeten we niet heel voorzichtig zijn met uitspraken over profitariaat? Zullen wij in onze gesprekken met vrienden en familie hierover het kamp van de Farizeeërs kiezen of durven kiezen voor de kwetsbaren, zelfs met het risico om mee gestigmatiseerd te worden? Laten wij ons richten naar het licht, en ons niet laten meeslepen door vooroordelen.
Na de communie krijgen jullie de gelegenheid om een vrije voorbede te formuleren. Wij zingen nu lied 772B.
Lied 772B Voor kleine mensen is hij bereikbaar
Tafelgebed 167 met acclamatie 128 Heel het duister…
Vrije voorbeden: Kyrie 111
Communielied 553: Groter dan ons hart
Slotgebed (Karel Staes - naar psalm 11)
Bij God ben ik geborgen,
Niet als een bange vogel vluchtend naar zijn nest,
Mijn God is al wat mij nog rest.
Mensenhaters willen doden
Wie nog onbeschermd en kwetsbaar is
Want goddeloos gehard is mensenmacht
Wie houdt het uit in tegenstroom?
Alleen nog God, de droom
Van vrede, taal en niet te doven
In zovele stromen van geweld en geld.
Wij blijven zoeken, zwerven
Terwijl de zwaksten sterven
En noemen ons verzet
‘Gods eigen razernij’.
Hij is rechtvaardig, zeggen wij,
En bidden met verloren woorden:
‘Gerechtigheid zal komen,
Is op gang
Voor wie bemint
In tegenwind’.
Hem zal het overkomen
Hoe de stille zang
Naar vrede
Eindelijk voltooiing vindt.
